Η φροντίδα ενηλίκων ατόμων με αναπηρία (Α.μεΑ) αποτελεί μια πρόκληση η οποία συχνά φέρει σοβαρές ψυχολογικές επιβαρύνσεις για τους γονείς – φροντιστές. Η ένταση, η συναισθηματική φόρτιση και οι κοινωνικές δυσκολίες συμπυκνώνονται μέσα σε μια καθημερινότητα όπου οι ανάγκες υπερβαίνουν συχνά τους διαθέσιμους πόρους. Το άρθρο αυτό εξετάζει γιατί είναι σημαντική η ψυχολογική υποστήριξη αυτών των γονέων, τι μορφές μπορεί να λάβει, και πώς συμβάλλει στην ενίσχυση της ψυχικής τους υγείας. Η σύγχρονη βιβλιογραφία αναδεικνύει πολλαπλούς παράγοντες οι οποίοι τροφοδοτούν το άγχος αλλά και παρεμβάσεις που μπορούν τεκμηριωμένα να μειώσουν το καθημερινό στρες.
Η ανατροφή ενός παιδιού είναι αρκετά δύσκολη για κάθε οικογένεια. Για τους γονείς ενός παιδιού με αναπηρία, οι ανησυχίες για το μέλλον του είναι μεγάλες ειδικά όταν δεν υπάρχει η απαραίτητη οικονομική, επαγγελματική και κοινωνική υποστήριξη(Salceanu & Sandu, 2020). Τόσο οι μητέρες όσο και οι πατέρες παιδιών με αναπηρίες αντιλαμβάνονται την προοπτική του μέλλοντος του παιδιού ως τον μεγαλύτερο παράγοντα άγχους (Curley et al., 2023). Αυτός είναι ο σημαντικότερος παράγοντας πρόκλησης στρες στους γονείς ατόμων με αναπηρία. Ως αποτέλεσμα αυτού, οι γονείς βιώνουν δυσκολίες στην ψυχική τους υγεία, καθώς εστιάζουν περισσότερο στην φροντίδα υγείας των παιδιών τους αφήνοντας στη άκρη τις δικές τους ανάγκες. Oι γονείς συνήθως καταλήγουν να βιώνουν συμπτώματα burnout, όπως συναισθηματική κόπωση, γνωστική κόπωση και έντονη σωματική αδυναμία. Από την άλλη πλευρά, έρευνες δείχνουν ακόμα, πως αντίστροφα, η ψυχική υγεία των γονέων επηρεάζει επίσης την υγεία, την ανάπτυξη και την προσαρμογή του παιδιού με αναπηρία (Anclair et al, 2017)
Η οικογένεια ορίζεται γενικά ως ένας σημαντικός κοινωνικός θεσμός και το περιβάλλον στο οποίο ένα άτομο περνάει το μεγαλύτερο μέρος των κοινωνικών του δραστηριοτήτων. Στην οικογένεια που έχει ένα παιδί με αναπηρία, αυτή η πτυχή έχει αντίκτυπο σε όλα τα μέλη, γεγονός που γίνεται αισθητό στην οικογενειακή ατμόσφαιρα, στις ενδοομαδικές σχέσεις και στις στάσεις των μελών σε εξωτερικό κοινωνικό επίπεδο εκτός οικογένειας. Οι γονείς ενός παιδιού με αναπηρία έχουν χαμηλότερα ποσοστά συμμετοχής στην κοινωνικοποίηση. (Curley et al., 2023)
Πώς μπορούν όμως οι γονείς αυτοί να υποστηριχθούν; Και ποιοι είναι οι τρόποι οι οποίοι συμβάλουν ουσιαστικά στην ανθεκτικότητά τους; Παρακάτω παρατίθενται προσεγγίσεις και τεχνικές οι οποίες φαίνεται πως βοηθούν στην μείωση του άγχους και στην βελτίωση της διάθεσης γονέων παιδιών με αναπηρία.
Α. Συμβουλευτική γονέων
Η Συμβουλευτική γονέων έχει ως στόχους της, εκτός από την υποστήριξη των γονέων, την κατανόηση και την πρόταση τρόπων χειρισμού των καταστάσεων που μπορεί να δυσκολέψουν τους γονείς. Αρχικά μέσω της ψυχοεκπαίδευσης, οι ειδικοί βοηθούν τους γονείς να αποδεχθούν αρχικά τα συναισθήματά τους γύρω από την αναπηρία του παιδιού τους και να εργαστούν πάνω στα συστήματα πεποιθήσεων της οικογένειας. Η ενίσχυση των οικογενειακών δεσμών και ο εντοπισμός συστημάτων υποστήριξης εκτός της οικογένειας μπορεί να είναι ένας άλλος τομέας στον οποίο μπορούν να εργαστούν οι επαγγελματίες ( Mohan, R. , 2022.)
Β. Θεραπεία Ενσυνειδητότητας (Mindfulness)
Τα τελευταία χρόνια έχει αποδειχθεί ότι οι τεχνικές ενσυνειδητότητας συμβάλλουν στη μείωση του γονεϊκού στρες. Οι σκέψεις και τα συναισθήματα δεν ορίζονται ως θετικά ή αρνητικά (Evan S., 2016). Μέσω των τεχνικών ενσυνειδητότητας, οι θεραπευόμενοι αποστασιοποιούνται από τον μηρυκασμό σκέψεων και συμφιλιώνονται με τις δύσκολες πτυχές της εμπειρίας τους (Crane, R. 2009). Τέτοιες τεχνικές είναι :
- Ασκήσεις Εστιασμένης Αναπνοής: Η εστίαση της σκέψης στην αναπνοή μέσω του ρυθμού αναπνοής και εκπνοής.
- Άσκηση σάρωσης σώματος: Συνειδητή μεταφορά της προσοχής σε συγκεκριμένα μέρη του σώματος.
- Ενσυνείδητη Παρατήρηση: Παρατήρηση σκέψεων καθώς έρχονται και φεύγουν, χωρίς να κρίνονται.
Γ. Γνωσιακή – Συμπεριφορική Προσέγγιση
Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (ΓΣΘ) είναι μια ευρέως χρησιμοποιούμενη θεραπευτική μέθοδος στην οποία αμφισβητούνται τα αρνητικά πρότυπα σκέψης κάποιου για τον εαυτό, τον κόσμο και το μέλλον προκειμένου να αλλάξουν τα αρνητικά πρότυπα συμπεριφοράς και να βελτιώσουν τη διάθεση τους. Ένα μεγάλο μέρος της θεραπείας επικεντρώνεται στην αξιολόγηση και την αλλαγή μη βοηθητικών τρόπων σκέψης (Beck 2011). Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ) είναι μια ενεργητική μέθοδος που εστιάζει στην ψυχοεκπαίδευση, την επίλυση προβλημάτων, τους πρακτικούς στόχους και στην επίτευξη μεγαλύτερης ψυχολογικής ευελιξίας και συμπεριφορικών αλλαγών μέσω γνωστικών παρεμβάσεων (Anclair Μ. et al., 2017).
Δ. Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης ( ACT)
Εναλλακτικά, θεραπείες όπως η Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης (ACT) επικεντρώνονται στην ανάπτυξη δεξιοτήτων ενσυνειδητότητας (mindfulness) και αποδοχής απέναντι στην εμπειρία μέσω άτυπων ασκήσεων. Η Θεραπεία Αποδοχής και δέσμευσης (ACT) είναι μια ψυχοθεραπεία βασισμένη σε τεκμήρια που βοηθά τους ανθρώπους να χτίσουν ψυχολογική ευελιξία αποδεχόμενοι δύσκολες σκέψεις και συναισθήματα ενώ δεσμεύονται σε ενέργειες που ευθυγραμμίζονται με τις προσωπικές τους αξίες (Guo, Y., He, H., & Lan, J., 2025). Οι στόχοι εδώ είναι η ψυχολογική ευελιξία, η αποδοχή δυσάρεστων εμπειριών και η δράση με βάση αξίες. Σύγχρονες μετα-αναλύσεις υποστηρίζουν ότι η ACT μειώνει σημαντικά το στρες και τα συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους σε γονείς παιδιών με ειδικές ανάγκες, με αποτελέσματα τα οποία αντέχουν στον χρόνο(Guo, Y., He, H., & Lan, J., 2025)
Ε. Συστημική Προσέγγιση
Η συστημική προσέγγιση βλέπει το άτομο ως μέρος ενός μεγαλύτερου ‘’συστήματος’’, δεν εστιάζει μόνο στο άτομο–γονέα, αλλά στο οικογενειακό δίκτυο ως κινητήριο μοχλό ανθεκτικότητας και προσαρμογής. Ενισχύεται η επικοινωνία, και ανακουφίζεται ο βασικός φροντιστής. Η συστημική προσέγγιση βρίσκεται επίσης στην ιδανική θέση για να βοηθήσει τις οικογένειες να επικεντρωθούν ξανά στα δυνατά σημεία και τις δυνατότητες καθώς περνούν μέσα από το ιατρικό σύστημα που συχνά επικεντρώνεται στα ελλείμματα και τα συμπτώματα (Goepfert er al, 2015)
Έρευνες δείχνουν ότι μέσω της συστημικής προσέγγισης υπάρχουν ενδείξεις μείωσης του οικογενειακού φορτίου — ιδίως όταν οι υπηρεσίες συν-σχεδιάζονται με τους γονείς και διευκολύνουν τη συνεργασία με το σχολείο/κοινότητα.
ΣΤ. Ομαδική Θεραπεία ( Group Therapy)
Σύμφωνα με έρευνες, η ομαδική θεραπεία γονέων παιδιών με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) προσφέρει συναισθηματική υποστήριξη, εκπαίδευση σχετικά με τον ΔΑΦ, τεχνικές διαχείρισης του στρες και στρατηγικές αντιμετώπισης, παρέχοντας στους γονείς έναν χώρο για να συνδεθούν με άλλους που αντιμετωπίζουν παρόμοιες προκλήσεις. Τα οφέλη περιλαμβάνουν χαμηλότερο άγχος, βελτιωμένη οικογενειακή λειτουργία και βελτιωμένη ευεξία. Αυτές οι ομάδες μπορούν επίσης να βελτιώσουν τη γονική ικανότητα παρέχοντας μοντέλα συναισθηματικής έκφρασης και διευκολύνοντας τις συζητήσεις σχετικά με τα συναισθήματα (Sharma S, Govindan R, Kommu JVS, 2022). Μέσω της ομαδική θεραπείας, της οποίας αρχή είναι το κοινό βίωμα, δημιουργείται ένα κλίμα κατανόησης και υποστήριξης μεταξύ τους. Αυτός φαίνεται πως είναι και ο λόγος ο οποίος η ομαδική θεραπεία έχει συγκριτικά μεγαλύτερο όφελος για την ψυχική υγεία των γονέων από τις υπόλοιπες παρεμβάσεις.
Ζ. Προσωρινή φροντίδα- Φροντίδα ανακούφισης
Πρόκειται για προσωρινή βοήθεια και υποστήριξη σε άτομα που φροντίζουν κάποιον που χρειάζεται φροντίδα, ώστε ο κύριος φροντιστής να μπορέσει να ξεκουραστεί ή να ασχοληθεί με προσωπικές ανάγκες και υποχρεώσεις, όπως διακοπές, ταξίδια ή ακόμα και μια βραχύβια ξεκούραση στο σπίτι (Neece, Cameron & Lima, Evan. , 2016). Η υποστήριξη έχει σημαντικά οφέλη στην ψυχική υγεία των φροντιστών (Abrahams, T., & Kleintjes, S., 2023).
Ιδιαίτερα χρήσιμος είναι ο συνδυασμός τεχνικών από διάφορες προσεγγίσεις, ανάλογα με τις ανάγκες των γονέων. Εκτός από τα παραπάνω, είναι εξαιρετικής σημασίας η υποστήριξη των γονέων σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο. Η εύρεση μιας κοινότητας που ενθαρρύνει, υποστηρίζει και περιλαμβάνει την οικογένεια ενός παιδιού με αναπηρία είναι ένα άλλο στοιχείο που οδηγεί σε σημαντική μείωση της απομόνωση και του άγχους. Όσοι βρίσκονται σε μια συμπεριληπτική κοινότητα, λαμβάνουν ουσιαστική συναισθηματική υποστήριξη που τους βοηθά να ερμηνεύσουν εκ νέου την οικογένειά τους και τον ρόλο τους ως γονείς. Η κοινωνική υποστήριξη λειτουργεί ως ένας ανασταλτικός παράγοντας απέναντι στο γονεϊκό άγχος, αποτρέποντας πιθανές κλινικές καταστάσεις όπως η κατάθλιψη ή το άγχος(Curley et al., 2023).
Συμπερασματικά, η επένδυση της πολιτείας στην υποστήριξη των οικογενειών/ γονέων ατόμων με αναπηρία, δεν ανακουφίζει μόνο το άμεσο ψυχικό φορτίο· δημιουργεί τις προϋποθέσεις για βιώσιμη φροντίδα με καλύτερη ποιότητα ζωής για ολόκληρη την οικογένεια αλλά και την κοινωνία εν γένει.
Ηλιάνα Πιπερίδου, Ψυχολόγος- Msc Εφαρμογές της Ψυχολογίας στην Υγεία
Εκπ. Γνωσιακή Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεύτρια
Βιβλιογραφία
Abrahams, T., & Kleintjes, S. (2023). Respite care models and practices for persons with intellectual disability: A scoping review. African journal of disability, 12, 1115. https://doi.org/10.4102/ajod.v12i0.1115
Anclair, Malin & Lappalainen, Raimo & Muotka, Joona & Hiltunen, Arto. (2017). Cognitive behavioural therapy and mindfulness for stress and burnout: a waiting list controlled pilot study comparing treatments for parents of children with chronic conditions. Scandinavian Journal of Caring Sciences. 32. 10.1111/scs.12473.
Beck, J. S. (2011). Cognitive Behaviour Therapy: Basics and Beyond (2nd ed.). New York: Guilford Press.
Crane, R. (2009). Mindfulness-based cognitive therapy. Distinctive features. East Sussex: Routledge
Curley, Kenneth & Colman, Rory & Rushforth, Annabel & Kotera, Yasuhiro. (2023). Stress Reduction Interventions for Parents of Children with Autism Spectrum Disorder: A Focused Literature Review. Youth. 3. 246-260. 10.3390/youth3010017.
Evans, S. (2016). Mindfulness-based cognitive therapy for generalized anxiety disorder. In S.J. Eisendrath (Ed.), Mindfulness-Based Cognitive Therapy Innovative Applications (pp. 145-154). AG Switzerland: Springer Germer, C.K., Siegel, R.D., & Fulton, P.R. (2005). Mindfulness and psychotherapy. New York, NY: The Guilford Press
Goepfert, E., Mulé, C., von Hahn, E., Visco, Z., & Siegel, M. (2015). Family System Interventions for Families of Children with Autism Spectrum Disorder. Child and adolescent psychiatric clinics of North America, 24(3), 571–583. https://doi.org/10.1016/j.chc.2015.02.009
Guo, Y., He, H., & Lan, J. (2025). The effectiveness of Acceptance and Commitment Therapy on parental stress in parents of special children: a meta-analysis. Child and adolescent psychiatry and mental health, 19(1), 80. https://doi.org/10.1186/s13034-025-00944-y
Mohan, R. (2022). Counseling Parents of Special Children: Insight from Resilient Parents. IntechOpen. doi: 10.5772/intechopen.99573
Neece, Cameron & Lima, Evan. (2016). Interventions for Parents of People with Intellectual Disabilities. Current Developmental Disorders Reports. 3. 10.1007/s40474-016-0088-4
Sălceanu, C., & Sandu, M. L. (2020). Anxiety and depression in parents of disabled children. Technium Social Sciences Journal, 3(1), 141–150. https://doi.org/10.47577/tssj.v3i1.92
Sharma S, Govindan R, Kommu JVS. Effectiveness of Parent-to-Parent Support Group in Reduction of Anxiety and Stress Among Parents of Children With Autism and Attention Deficit Hyperactivity Disorder. Indian Journal of Psychological Medicine. 2022;44(6):575-579. doi:10.1177/02537176211072984
