Αυτισμός και προκλήσεις στην κοινωνική αλληλεπίδραση
Ο αυτισμός ή αλλιώς Διαταραχή του Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), αποτελεί μια νευρο-αναπτυξιακή διαταραχή που επηρεάζει την κοινωνική αλληλεπίδραση, την επικοινωνία και την συμπεριφορά των ατόμων. Όταν μιλάμε για κοινωνική αλληλεπίδραση εννοούμε ότι το άτομο είναι συνήθως αποτραβηγμένο από κάθε κοινωνική συναναστροφή με τους γύρω του και προτιμάει να είναι απομονωμένο. Η τάση αυτών των ατόμων είναι να προσκολλώνται στα αντικείμενα και να είναι αδιάφοροι ως προς τις σχέσεις τους με τους άλλους ανθρώπους. Η προσέγγιση των ατόμων αυτών προς τους άλλους ανθρώπους αποκοπεί στην κάλυψη μια βασικής τους ανάγκη. Η επικοινωνία καθίσταται δύσκολη με τα άτομα που ανήκουν στο φάσμα του αυτισμού αφού υπάρχουν ελλείμματα στις εξωλεκτικές επικοινωνιακές συμπεριφορές. Η ανεπάρκεια στη λεκτική και μη λεκτική επικοινωνία, οι δυσκολίες στη χρήση της βλεμματικής επαφής καθώς και οι περιορισμοί στη γλώσσα του σώματος επηρεάζουν την αλληλεπίδραση. Επιπλέον, δυσκολεύονται να αντιληφθούν χειρονομίες , εκφράσεις πρόσωπού και τα συναισθήματα του συνομιλητή τους. Γι αυτό το λόγο, εξαιτίας της έλλειψης του προφορικού λόγου , θα πρέπει να είναι σε θέση να μπορούν να μάθουν εναλλακτικούς τρόπους επικοινωνίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα παιδιά αυτά έχουν δυσκολίες προσαρμογής της συμπεριφοράς προκειμένου να ενταχθούν σε διάφορα κοινωνικά πλαίσια ενώ παρουσιάζουν ελλείμματα και στο φαντασιωτικό παιχνίδι.
Η μουσικοθεραπεία ως θεραπευτική προσέγγιση
Υπάρχουν πολυάριθμές θεραπευτικές προσεγγίσεις που στοχεύουν στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ατόμων με αυτισμό. Μια από τις πιο δημιουργικές και αποτελεσματικές μεθόδους είναι η μουσικοθεραπεία. Η μουσική χάρη στη δομή και τη συναισθηματική της δύναμη , μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα επικοινωνίας, στα άτομα που δυσκολεύονται να εκφραστούν λεκτικά. Όπως τόνιζε και ο Πυθαγόρας ‘’ αν διαταραχθεί η αρμονία της ψυχής, τότε συνεπάγεται νοητική αρρώστια και ότι μόνο η μουσική βοηθά στην ύπαρξη αυτής της αρμονίας’’. Η μουσική φαίνεται να βοηθά στην κοινωνική αλληλεπίδραση, στην ανάπτυξη της λεκτικής και μη λεκτικής επικοινωνίας, στη μείωση του στρες, στον κοινωνικό-συναισθηματικό συγχρονισμό , στην αισθητηριακή αντίληψη αλλά και στη διάθεση των ατόμων. Σύμφωνα με ερευνητές τα άτομα που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού είναι σε θέση να κατανοούν και να παράγουν καλά οργανωμένα μουσικά μοτίβα τόσο μελωδικά όσο και ρυθμικά. Τα άτομα με αυτισμό έχουν ανάγκη για επικοινωνία και έκφραση συναισθημάτων σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό και η μουσική δίνει αυτή τη δυνατότητα να εκφράσουν και να ενισχύσουν τον κοινωνικό-συναισθηματικό τους κόσμο.
Για τη μουσικοθεραπεία, λοιπόν , υπάρχουν πολυάριθμοι ορισμοί που έχουν προσπαθήσει πολλοί ειδικοί να την ορίσουν. Ο πιο διαδομένος είναι ότι ως μουσικοθεραπεία ορίζεται η χρήση της μουσικής ως θεραπευτική παρέμβαση από κατάλληλα εκπαιδευόμενο μουσικοθεραπευτή και έχει ως στόχο μέσα από συνεδρίες να βελτιώσει τη ζωή του ατόμου. Κατά τη διάρκεια της μουσικοθεραπευτικής συνεδρίας προσπαθεί να χτιστεί μια κοινή <<μουσική γλώσσα>> ανάμεσα στο θεραπευτή και το θεραπευμένο.
Η μουσικοθεραπεία ως θεραπευτική προσέγγιση για άτομα με αυτισμό
Όπως γνωρίζουμε , ο αυτισμός δεν μπορεί να θεραπευτεί όμως υπάρχουν μέθοδοι που μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να επικοινωνήσουν. Γι αυτό οι μέθοδοι αυτές είναι ωφέλιμο και επικερδές να εφαρμόζονται από μικρή ηλικία. Εξαιτίας της ανομοιογένειας των συμπτωμάτων του αυτισμού , δεν υπάρχει καμία παρέμβαση που μπορεί να βοηθήσει ολοκληρωτικά. Τα πιο αποτελεσματικά θεραπευτικά προγράμματα είναι η πρώιμη παρέμβαση , εξατομικευμένα προγράμματα που έχουν ως στόχο την ανάπτυξη και τη συμπεριφορά του ατόμου.
Η μουσικοθεραπεία λοιπόν, ανήκει στις αισθησιο- κινητικές θεραπείες για τον αυτισμό. Η μουσική προάγει την επικοινωνία με το αυτιστικό παιδί. Οι ήχοι προκαλούν εντύπωση έτσι ώστε και το παιδί δείχνει ενδιαφέρον για το πρόσωπο που την προκαλεί και για το μουσικό όργανο που την παράγει. Έτσι, επειδή το παιδί δεν ενδιαφέρεται για τους γύρω του, δεν διατηρεί βλεμματική επαφή , η αντίδραση του σ ’έναν ήχο μπορεί ποικίλει, είτε παράγοντας έναν θόρυβο είτε μένοντας σιωπηλό, παρατηρούμε τη στάση του προκειμένου να κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο ακούει μουσική. Η μουσική είναι ένα είδος μη λεκτικής επικοινωνίας , επομένως οι αντιδράσεις των αυτιστικών παιδιών σε διάφορους ήχους , είναι ποικίλες. Άλλα παιδιά μπορεί να χαλαρώνουν, άλλα να κουνάνε τα χέρια ή τα πόδια , άλλα να κοιτάζουν το μουσικό όργανο και να θέλουν να το εξερευνήσουν. Τέλος, σημαντικό ρόλο θα παίξει και η σιωπή του ατόμου στο άκουσμα του ήχου. Όταν υπάρχει συνεχής εκπαίδευση στη μουσική τα αυτιστικά παιδιά αναπτύσσουν τις δημιουργικές τους ικανότητες. Υπάρχει πιθανότητα τα παιδιά αυτά να αρχίσουν να εξωτερικεύονται, να εκδηλώνονται αυθόρμητα, να προάγουν την αυτονομία τους. Με την μουσική το παιδί μαθαίνει να πιάνει, να εξερευνάει , να βλέπει επομένως νιώθει μια αποφασιστικότητα και αποκτά μια αίσθηση ανεξαρτησίας αφού βλέπει ότι μπορεί να αντιμετωπίσει διάφορες καταστάσεις εφόσον γίνεται περισσότερο αυτόνομο. Πιο συγκεκριμένα , μελέτες έχουν δείξει ότι η μουσικοθεραπεία βοηθά τα επίπεδα συγκέντρωσης και προσοχής στα αυτιστικά παιδιά, στις δεξιότητες επικοινωνίας όπως έκφραση, λεξιλόγιο , χειρονομίες και βελτιώνει το σωματικό συντονισμό. Η μουσική βοηθά στην αισθητηριακή διέγερση διότι ένα μέρος των αυτιστικών παιδιών έχουν δύσκολες αισθητηριακές ανάγκες και μέσω της μουσικής τα παιδιά δέχονται οπτικά και ακουστικά ερεθίσματα και αντιδρούν στα μουσικά ερεθίσματα.
Όσον αφορά τις δεξιότητες επικοινωνίας, τα παιδιά αυτά επειδή δεν μπορούν να αποκωδικοποιήσουν με ορθό τρόπο τις λεκτικές οδηγίες μέσω ενός οργάνου, για παράδειγμα το πιάνο, μπορεί να εκφράσουν την χαρά , την λύπη , τον θυμό τους. Έπειτα, η μουσική βοηθά τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις αφού τα παιδιά έρχονται σε επαφή μεταξύ τους και μπορούν να ανταλλάσουν τα μουσικά όργανα , ενισχύεται η βλεμματική επαφή και υπάρχει συμμετοχή σε ομαδικές δραστηριότητες που σημαίνει ότι έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν φιλικές σχέσεις. Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι οι θεραπευτικοί στόχοι της μουσικοθεραπείας στον αυτισμό είναι ποικίλοι. Βοηθά στην επικοινωνία, στη δημιουργική έκφραση, στην έκφραση συναισθημάτων και στην καλλιέργεια ενσυναίσθησης, ανάπτυξη πρωτοβουλίας, βελτίωση ποιότητας ζωής ( να δέχεται, να μοιράζεται κλπ) , κοινωνικοποίηση και ενδυνάμωση προσοχής , συγκέντρωσης.
ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
1) Τα μοντέλο Nordoff-Robbins Music Therapy 2) Η προσέγγιση Bonny Method of Guided Imagery and Music 3) Cognitive- Behavioral Music Therapy 4) Analytical Music Therapy (Edwards, 2016c, Guerrero, Marcus, & Turry, 2016, Silverman, 2015, De Baker & Sutton 2014).
1) Τα μοντέλο Nordoff-Robbins Music Therapy
Όσον αφορά αυτό το μοντέλο , τα παιδιά που συμμετείχαν στο συγκεκριμένο πρόγραμμα ήταν με παιδιά με δυσκολίες ανάπτυξης, συναισθηματικές, μαθησιακές, με οπτικές ή ακουστικές βλάβες , παιδιά με αυτισμό ή αφασία. Οι μαθητές ομαδοποιούνται , διαλέγουν μουσικά όργανα και ξεκινάνε να παίζουν όλοι μαζί. Αυτό το είδος της θεραπείας έχει ως στόχο τον αυτοσχεδιασμό, την ελεύθερη έκφραση χωρίς περιορισμούς, για να μπορέσει να ενεργοποιηθεί στα άτομα αυτά η ενεργός συμμετοχή , η ενίσχυση της μουσικής συνεργασίας και η συνδυασμένη δράση.
2) Η προσέγγιση Bonny Method of Guided Imagery and Music
Εμπνεύστρια αυτού του μοντέλου είναι η Bonny και η προσέγγιση της στη μουσικοθεραπεία βασίζεται στην ψυχοδυναμική μορφή θεραπείας. Είναι ατομικό και περιλαμβάνει τέσσερα στάδια. Το πρώτο στάδιο είναι η συζήτηση ανάμεσα στον θεραπευόμενο και τον θεραπευτή στο οποίο ο θεραπευόμενος εκφράζει τις ανησυχίες του. Το δεύτερο στάδιο είναι η χαλάρωση και η συγκέντρωση, στο οποίο ο θεραπευόμενος χαλαρώνει αρκετά και η εντολή του θεραπευτή είναι η εστίαση του σε μια εικόνα. Το τρίτο στάδιο περιλαμβάνει μουσική και εικόνες μέσα σε ένα πλαίσιο διαλόγου. Ο θεραπευτής διαλέγει κλασσική μουσική που θα ξυπνήσει εικόνες και συναισθήματα στον θεραπευόμενο και τέλος , το τέταρτο στάδιο είναι αυτό της επεξεργασίας , αφού η μουσική τελειώνει, και γίνεται μια προσπάθεια ενσωμάτωσης των προηγούμενων εμπειριών της μουσικής και των εικόνων.
3) Cognitive- Behavioral Music Therapy
Αυτό το μοντέλο βασίζεται στον συμπεριφορισμό, καθώς η γνωστική συμπεριφορική θεραπεία στηρίζεται στην αντίληψη πως όλος ο εσωτερικός κόσμος του ατόμου , σκέψεις ,ιδέες , συναισθήματα αλλά και εξωτερικές συμπεριφορές βρίσκονται πλήρως υπο τον έλεγχο του.
4) Analytical Music Therapy
Η προσέγγιση αυτή βασίζεται στην πεποίθηση πως για τον άνθρωπο η εξωτερίκευση των συναισθημάτων καθώς και η δίοδος προς διερεύνηση του ασυνείδητου, μπορεί να επιτευχθεί μέσω της μουσικής. Για την ίδια, η ενσωμάτωση της τέχνης της μουσικής στη θεραπεία κατέχει τρομερή δύναμη. Το μοντέλο αυτό στηρίζεται στις ψυχαναλυτικές αντιλήψεις των Freud, Jung και Klein.
Συμπερασματικά , όσο αφορά τον αυτισμό και την μέθοδο της μουσικοθεραπείας , παρατηρείται ότι δεν υπάρχει ομοιομορφία στα αποτελέσματα των ερευνητών , πάνω στις θετικές επιδράσεις των μουσικών θεραπειών σε αυτά τα παιδιά. Παρολαυτα , συστήνεται η ένταξη των θεραπειών ως κατάλληλη και ωφέλιμη για την ενίσχυση και ενδυνάμωση των γνωστικών, συναισθηματικών , κοινωνικών και επικοινωνιακών αναγκών.
Διαφαίνεται πως ένα παιδί με αυτισμό μπορεί να αποκομίσει μόνο θετικά στοιχεία από την ενασχόληση του με τη μουσική. Οι μουσικοθεραπευτικές παρεμβάσεις μπορούν να προσφέρουν ανάπτυξη και βελτίωση σε όλους τους τομείς ανάπτυξης ενός παιδιού, σε γνωστικό, κοινωνικό ή και επικοινωνιακό επίπεδο. Ταυτόχρονα, υπάρχει μείωση των ανεπιθύμητων δυσλειτουργικών συμπεριφορών του παιδιού, όπως των στερεοτυπικών μοτίβων και των αυτό-διεγερτικών εκδηλώσεων.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η μουσικοθεραπεία παραμένει ένα αμφιλεγόμενο θέμα για την Ελλάδα. Η εγχώρια πρακτικής της βασίζεται σε γνώσεις που προέρχονται κυρίως από έρευνες και μελέτες της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας, κάτι που είναι αναμενόμενο , δεδομένου ότι πρόκειται για εξειδικευμένο επαγγελματικό πεδίο. Υπάρχουν προσπάθειες να δημιουργηθεί επίσημος κλάδος μουσικοθεραπευτών στο κλάδο της ειδικής αγωγής. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν συγκεκριμένα κρατικά ερευνητικά προγράμματα και οι μουσικοθεραπερευτές στην Ελλάδα εργάζονται ατομικά. Οι ενδιαφερόμενοι της μουσικοθεραπείας πρέπει να μεταβούν στο εξωτερικό για τις σπουδές αυτές.
Μήπως είναι καιρός να μεριμνήσει η Πολιτεία για την ένταξη της μουσικοθεραπείας ώστε τα παιδιά μας να έχουν αυτά τα οφέλη;
Παπαδοπούλου Ανθούλα, Πτυχιούχος Ψυχολογίας Ιωαννίνων,
Ψυχολόγος Μέριμνας Παιδιού Κατερίνης
Βιβλιογραφία
Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders- DSM-5
Ατρείδου, Σ. Η χρήση του φλάουτου στη μουσικοθεραπεία, ως μέσο που διευκολύνει τη δέσμευση της προσοχής και της επικοινωνίας σε ενήλικα με διαταραχή αυτιστικού φάσματος.
Αντωνοπούλου, Β. Α. (2023). Μουσικοθεραπεία σε δίγλωσσα παιδιά, μετανάστες, που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού. Μελέτη δύο περιπτώσεων.
Γραμμενούδη, Π., Δημοπούλου, Δ., & Χρυσανθακοπούλου, Μ. (2018). Μουσικοθεραπεία στον αυτισμό και η σύνδεσή της με την επικοινωνία-μια ποιοτική μελέτη.
Ζαρκάδη, Μ., & Κάκκου, Π. (2022). ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΚΑΙ ΑΥΤΙΣΜΟΣ.
Ντεμπέλη, Χ. (2020). Η Επίδραση της Μουσικοθεραπείας σε παιδιά με Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος.
Σίσκος, Ά. (2013). Οι θεραπευτικές δυνάμεις της μουσικής και η μουσικοθεραπεία στην Ελλάδα.
Παπαδάκης, Δ. Διερεύνηση των απόψεων μουσικοθεραπευτών σχετικά με τις επιδράσεις της μουσικοθεραπείας και του κλινικού αυτοσχεδιασμού σε παιδιά με αυτισμό.
Φωλιάς, Δ. Τα πολυφωνικά τοπία του αυτισμού. Η επίδραση της μουσικοθεραπείας σε παιδιά στο αυτιστικό φάσμα.
